İnsan, görmediği şeylerden değil, görmeye alıştığı şeylerden uzaklaşır. Her sabah aynı kaldırımdan geçer, aynı yüzlere rastlar, aynı kapıların önünden yürür. Bir süre sonra şehir, hafızasında bir manzaraya dönüşür; manzara ise bakılmak içindir, anlaşılmak için değil. Böylece göz açık kalır, fakat bakış yavaşça ölür. İnsan dünyayı birdenbire kaybetmez. Önce dünyanın kendisine ne söylediğini duymamaya başlar.
Bir kaldırım çatlağında büyüyen ot, betonun hükmüne karşı sessizce var olur. Aynı kaldırımda uyuyan bir insanın varlığıysa yürüyenlerin adımlarını yavaşlatmadığı sürece bir görüntüden ibarettir. Çünkü modern insan, karşısına çıkan her şeyi kendi hayatına dokunduğu ölçüde gerçek saymaya alışmıştır. Kendisine faydası olmayan bir acı, zihninde yer işgal eden gereksiz bir ayrıntıdır. Oysa insanın ahlâki sınırı, sahip olduklarıyla değil, kendisine hiçbir şey kazandırmayacak olana karşı ne yaptığıyla belirlenir.
Belki de çağımızın en büyük felaketi, kötülüğün çoğalması değil, kötülüğün gündelik hayatın olağan bir parçasına dönüşmesidir. Birinin düşüşü trafiği yavaşlatır, bir çocuğun ağlaması konuşmayı böler, yaşlı bir adamın bekleyişi otobüsün hareketini geciktirir. Acı, insanın dikkatini dağıtan bir engele dönüşür. Hayatın düzeni bozulmasın diye insanın kendisi bozulur.
İnsan, kendisini kötü olarak tanımak zorunda kalmadan da kötülüğün parçası olabilir. Bir kapıyı yüzüne kapatırken zalim olduğunu düşünmez; yalnızca geç kalmıştır. Bir selamı esirgerken sevgisiz olduğunu kabul etmez; aklı başka yerdedir. Bir yardım çağrısını duymazdan gelirken vicdanını inkâr etmez; çağrının kendisine yönelmediğini varsayar. Her davranışın arkasına yerleştirilen küçük bir mazeret, insanın kendisiyle arasındaki mesafeyi biraz daha açar. Sonunda ortaya büyük bir suçun faili değil, binlerce küçük ihmalin masum görünen toplamı çıkar.
İhmalin tuhaf bir özelliği vardır: Kendini hiçbir zaman suç gibi göstermez. Suç, insanın karşısına çıkar ve hesap sorar; ihmal ise yanından geçer, ona bir şey söylemez. Bu yüzden insan, yaptıklarından çok yapmadıklarıyla biçimlenir. Söylenmeyen bir söz, uzatılmayan bir el, açılmayan bir kapı, sorulmayan bir hâl… Karakterimiz bazen tam da bu küçük eksikliklerin birikiminde saklıdır.
Hız, çağımızın en itibarlı mazeretidir. Herkesin bir yere yetişmesi gerekir; fakat kimse nereye yetiştiğini kendisine sormaz. Takvimler dolar, ekranlar parlar, işler tamamlanır. İnsan, hayatını düzenlemek için geliştirdiği araçların arasında kendi hayatına yabancılaşır. Zamanı ölçer, fakat zamanın içinde neyi tükettiğini fark etmez. Daha çok şeye sahip oldukça daha az şeye temas eder. Dünyayla kurduğu ilişki, bir karşılaşmadan çok bir geçiş işlemine benzer.
Bu yüzden çağdaş insanın yalnızlığı, etrafında kimsenin bulunmamasıyla açıklanamaz. Kalabalıklar içindeki yalnızlık, başkalarının yokluğundan değil, varlıklarının artık insanda bir karşılık bulmamasından doğar. Herkes birbirini görür, fakat kimse diğerinin varlığını kendi varlığına dâhil etmez. Şehir büyür, insan küçülür.
Bütün bunları anlatırken kendimizi dışarıda tutmak kolaydır. Duyarsızlığı başkalarının üzerine bırakmak, vicdanımıza sağladığımız en ucuz rahatlıktır. Oysa başkasının körlüğünü teşhis eden göz, kendi körlüğünü çoğu zaman bir meziyet sanır. Biz de geçeriz, biz de acele ederiz. Bazı sesleri duymamak için düşüncelerimizi yükseltir, bazı yüzleri görmemek için başımızı çeviririz. Bazen yardım etmediğimiz için değil, yardım etmeyi hiç düşünmediğimiz için suçluyuzdur.
İnsanın kendisini iyi biri olarak görmesi, iyi olmasının güvencesi değildir. Kendi iyiliğinden emin olduğu anlarda içindeki karanlık denetlenmeden büyüyebilir. Kendimize anlattığımız hikâyelerde niyetlerimiz vardır; başkalarının hayatında ise sonuçlarımız. Birini kırmayı istememiş olabiliriz, fakat onun içinde bıraktığımız kırık niyetimizden bağımsızdır. İnsan, iyi niyetlerinin arkasına sakladığı sonuçları görebildiği ölçüde kendisine karşı dürüsttür.
Belki de görmenin ahlâki bir tarafı vardır. Bakmak, gözün yaptığı bir iştir; görmekse insanın kendisinden bir şey eksiltmesini gerektirir. Başkasının acısını gerçekten görmek, kendi rahatlığımızın dokunulmaz olmadığını kabul etmektir. Her acıya yetişemeyiz, her yarayı saramayız. Sorun her şeyi yapamamak değil, yapabileceğimiz şeylerin yanından hiçbir iz taşımadan geçmektir.
Gözden kaçanlar, hayatın kenarında unutulmuş ayrıntılar değildir. Onlar, hayatın merkezine kimi yerleştirdiğimizi açığa çıkaran sessiz tanıklardır. Bir gün dönüp baktığımızda kaçırdığımız şeyin yalnızca bir insan, bir söz veya bir an olmadığını anlayabiliriz. Belki de her defasında, dünyaya karşı biraz daha az sorumlu bir insan olmayı seçmişizdir. Üstelik bunu bir tercih olarak hatırlamadan.
Çünkü bazı kayıplar, kaybedildiği anda fark edilmez. Bazı kapılar kapanırken ses çıkarmaz. Bazı ölümler, bir bedenin son nefesiyle değil, yaşayan birinin artık hiçbir şeye şaşırmamasıyla başlar.
Bir sabah aynı sokaktan yeniden geçeriz. Kaldırım yerindedir, dükkânlar açılmıştır, insanlar durakta beklemektedir. Her şey olması gerektiği gibidir. Belki de en korkutucu olan budur: İnsan, içindeki bir şeyin eksildiğini anlamadan hayatına devam edebilir.
Ve bazen bir insanın başına gelen en büyük felaket, kimsenin ona kötülük etmemesi değil, kimsenin onun başına bir şey geldiğini fark etmemesidir.