Hayatı çoğu zaman zihnimizin önceden oluşturduğu otomatikleşmiş davranışlarımızla yaşarız. Yürümek, bisiklet sürebilmek gibi yetenekleri zihnimizin artık refleks haline getirmesiyle başarırız. Bu refleksimiz ancak yanlış bir durumla karşılaştığımızda son bulur ve kontrolü ele alırız. Eskiden hep kullanmak zorunda olduğumuz bir yolu artık kullanmamamız, farklı bir yoldan gitmemiz gerektiğinde eski refleksif davranışlarımız bizi o eski yola sokar. O yola girdikten sonra bilincimizle durumu tartar ve yanlış yolda olduğumuzu anlarız. Hayatta da durum böyledir. Genellikle güdülerimize, alışkanlıklarımıza göre yaşarız. İşler ters gidince direksiyonu elimize alırız.
Peki hata kimde? Neden böyleyiz? Neden her şeyi bilinçle yapmıyoruz? Cevabı aslında basit. Beyin, vücut kütlemizin %2’sini oluşturmasına rağmen enerji tüketimimizin %20’sini oluşturur. Doğadaki mücadelenin en büyük sebeplerinden birisi enerjidir. “Enerji kıt bir kaynaktır” desem inanır mıydınız? Demez misiniz “Ee, onca çikolata, onca pekmez boşa mı var?” diye? Var tabii, yok demiyorum. Fakat bundan yıllar önce var mıydı? Mesela bir milyon yıl önce? Milyon yılı bir kenara bırakalım, Tarım Devrimi bile henüz 10-12 bin yıllık bir geçmişe sahip. İnsanların, daha hibrit tohumlar yokken o az verimli buğdaylarla enerji ihtiyaçlarını karşılarken canı çıkıyordu. Avcı toplayıcı toplumda da onca koşuşturmayla meyve topluyorlar, hayvan avlıyorlardı. Enerji için “Kasiyer Bey, çikolatam için temassız ödeme olsun” demiyorlardı. O dönemlerde enerji hayat memat meselesiydi.
Enerjisini verimli kullanamayan canlılar neslini devam ettiremez. Gereksiz bir organ taşıyan hayvan, gereksiz bir özellik taşıyan bakteri yaşayabilse bile en sonunda yerini enerjisini verimli kullanabilen, neslinin devamı için elzem olmayan özellikleri taşımayan canlılara bırakacaktır. Bir kıtlık anında hayatta kalabilecek canlı, enerjisini en verimli kullanabilen canlıdır.
Bunları anlatmamın sebebi ise bizim de birer biyolojik makine olmamız ve doğanın bu enerji mücadelesinde var olmamızdır. Her işe kafa yoran atalarımız bu zihinsel eylemi yaparken çok daha fazla enerji tüketiyordu. Bu daha fazla yemek yemek demekti. “Alt tarafı üç kaşık fazla yer” diyebilirsiniz. Fakat bu, milyonlarca yıla yayılan bir süreç. O kaşıklar gitgide birikecek. Bu nedenle her işe kafa yormuyoruz ve bir “enerji tasarrufu” durumundayız.
Hep “Rutinimi bozacağım, spora gideceğim veya bir yere uğrayacağım” deriz. Fakat insanoğlu rutinine karşı muhafazakârdır. Bunun temelinde de artık tahmin ettiğiniz gibi enerji tasarrufu yatmakta. Belki bunu bilmek rutinlerinizi kırmanıza yardımcı olabilir veya tam tersi bir şekilde “Zaten benim kodum böyle” diyebilirsiniz. Orasını bilemeyeceğim. Bence denemeye değer. İnsan, yaşadığını aşinalığı kaybedince hisseder. Aşinalıktan uzaklaşmak için bilinmeyen sularda yüzmek gerekir. Bu durum da rutinden çıkmak demektir.
Beynimizin bizi otomatik pilota almasının tek sebebi enerji tasarrufu değildir. Hayatta kalmak için bazı durumlarda saniyelere, hatta saliselere ihtiyacımız vardır. Bütün eylemlerimizi bilerek, bir bilinç ile yapsaydık kafamıza doğru gelen bir cisimden refleksimiz ile kaçamazdık. Önce cismi analiz ederdik. Rengi, dokusu ve kokusu derken pat! Birden kafamızda bulurduk. Fakat reflekslerimizle bu durumlardan kaçınabildiğimiz kadar kaçınıyoruz.
Bu refleksif hareketlerimiz olmasaydı, her işi sıfırdan ve nöron nöron işleyerek yapsaydık belki çok daha hatasız insanlar olacaktık veyahut belki o otomatikleşmiş hareketlerimiz işleri kolaylaştırdığı için onlardan vazgeçince elimiz ayağımız birbirine dolaşacaktı. Fakat sonuç olarak doğaya karşı gelmeye çalışan insanlar olacaktık.
Günlük hayatta yaşadığımız onca gözden kaçırma bu sebeplerden. Modern hayatta yanlışlıkla kaçırdığımız neredeyse hiçbir şey hayati değil. Hayati sanıp kendimizi paraladığımız ve beynimizi yüke soktuğumuz hiçbir dert de hayati değil. Bizler binlerce yıllık beynimizle üç beş yıllık modern hayata hapsolmuş ve bunun cilvesiyle sehven hareket eden insanlarız. Bağlandığımız rutinler için, alışkanlıklarımızın bizi sürüklediği körlükler için kendimizi suçlamamıza gerek yok. Ancak bu doğamızı ve kolaya kaçma meylimizi hatırlayarak bu gözden kaçırmaları azaltabiliriz. Hazır dolaplarımız da doluyken size bir soru yöneltmek istiyorum. Sırf yaşadığımızı hissedebilmek için harcanacak o fazladan enerjiye değmez mi?